VÌ SAO VIẾT MÀ LẠI PHẢI LÁCH?!!
Sáng ra mình mở máy tính và đọc thấy thông tin về những kỹ năng đang có nhu cầu cao nhất trong ngành marketing từ Công ty Nghiên cứu Thị trường Statista. Kỹ năng viết đang có nhu cầu cao nhất trong ngành marketing, hơn cả analytics và SEO. Mình đăng lại bài đã viết từ 2021, khi có cuộc tranh luận ở Việt Nam môn ngữ văn quá thiên về văn học hư cấu mà không dành đủ thời lượng cho các thể loại văn bản khác:
Vì sao học sinh, sinh viên và cả những người làm những nghề cần viết lách nhiều ở Việt Nam lại vật vã với kỹ năng trình bày thông tin, kiến thức, ý kiến, ý tưởng, đề xuất ra thành văn bản? Tại sao tiếng Việt lại có từ “viết lách”? Đã viết là phải lách à, haha, thú vị à nha??!!! Ngôn ngữ luôn thể hiện tư duy, tư tưởng của cả dân tộc, cộng đồng đó, không có gì là vô tình, ngẫu nhiên đâu.
Tiếng Việt có từ “viết lách” là vì cả xã hội viết gì cũng phải lách hết. Học sinh trong suốt 12 năm phổ thông, toàn phải học văn mẫu. Môn ngữ văn thiên về văn học hư cấu mà không dành đủ thời lượng cho các thể loại viết văn bản phi hư cấu, như bài tổng hợp, phân tích thông tin, bài nghiên cứu, cần trích dẫn nguồn đàng hoàng. Bởi vậy, người Việt Nam vô tình cứ động đến viết là nghĩ mình phải bịa, phải bốc phét, nhưng phải đúng văn mẫu, đúng ý thầy cô. Phân tích tác phẩm cũng toàn gán cho tác phẩm, tác giả những thứ tưởng tượng rất nhảm nhí của cá nhân, không thực sự phân tích bằng phương pháp, lý lẽ của phê bình văn học. Vầng, mình cũng toàn làm thế hồi cấp 2 và cấp 3, và mình luôn là học sinh nổi trội môn văn đó, các bạn cùng lớp của mình có xác nhận không nhỉ? Hồi đi học có lẽ nhiều người tự hào nếu làm bài tập làm văn cấp 2, cấp 3 mà “bịa” được kín 4 trang giấy, phỏng ạ. Tuy nhiên, mình muốn tránh dùng từ “làm văn” trong tút này là có ý nha. Viết không phải là làm văn, mọi người đừng nhầm lẫn, mình xin đấy.
Tại sao điểm viết bao giờ cũng là điểm thấp nhất trong các band điểm IELTS? Hãy nhìn vào một kiểu bài viết đơn giản trong kỳ thi IELTS, với yêu cầu tối thiểu đạt 6.5/9.0 điểm mới đủ kỹ năng ngôn ngữ vào học các chương trình đại học ở các nước nói tiếng Anh, để hiểu vì sao thể loại viết phi hư cấu lại quan trọng. Lâu không thi IELTS, nên mình nói theo trí nhớ thôi nhé. Bài thi viết IELTS thường có hai phần, mỗi bài cũng chỉ yêu cầu viết khoảng một trang rưỡi thôi. Bài thứ nhất thường là bài phân tích dữ liệu, chẳng hạn người ta cho thông số về việc thay đổi dân cư của một thành phố qua nhiều năm, và yêu cầu mình tổng hợp thông tin, chỉ ra quy luật hoặc đưa ra đề xuất. Bài thứ hai sẽ yêu cầu viết một bài tranh luận để ủng hộ hay phản đối ăn chay để bảo vệ môi trường chẳng hạn. Cả hai bài này đều đòi hỏi kỹ năng tư duy phân tích, tổng hợp, phản biện. Đây chính là tiền đề để học sinh làm các bài tập ở bậc đại học và sau đại học tại các nước phương Tây.
Bây giờ xu hướng giáo dục đại học và sau đại học ở các nước phát triển là hạn chế thi cử, hạn chế cho sinh viên làm các bài thi dạng tính toán, đúng sai, mà sẽ yêu cầu sinh viên thu thập, nghiên cứu, tổng hợp tư liệu để làm các bài nghị luận, hay làm dự án thực nghiệm. Nhiều ngành và môn học đại học hiện nay tuyệt đối không có bài thi trắc nghiệm hay bài thi có giám thị ngồi canh. Sinh viên được thông báo các bài tập tính điểm từ đầu học kỳ, với hạn nộp bài rõ ràng, trong đó có cả bài tập cá nhân và bài tập nhóm. Bài tập cá nhân thường dao động từ 1.000-2.000 từ. Bài tập nhóm có thể là bài thuyết trình 20 phút hoặc bài viết khoảng 3.000 tới 4.000 từ. Triết lý đằng sau việc bỏ bài thi mà tập trung vào các bài tập nghị luận hay dự án thực nghiệm, nghiên cứu thì đã có nhiều người phân tích rồi, mọi người search thử xem nhé.
Mình rất buồn cười khi các bố hổ, mẹ sư tử nháo nhác khi các con chẳng thích hay chẳng biết viết. Điều này là tất yếu thôi mà. Viết không phải là ngồi nhìn lên trần nhà, tưởng tượng ra những thứ hoa mỹ, xong viết không thành có. Muốn viết tốt phải có thông tin, kiến thức, ý tưởng, tư duy và kỹ năng tốt, giống như phải có bột mới gột nên hồ á. Ý tưởng không từ trên trời rơi xuống. Không có những thứ đó thì lấy cái gì mà viết được. Còn kỹ năng ngôn ngữ và kỹ năng sắp xếp những thứ thông tin, ý tưởng, tư duy thành ra con chữ mình lại thấy không hề khó, rèn luyện đúng phương pháp là làm được, giống như học nấu ăn và bày biện bàn ăn thôi mà.
Thực ra nếu quan sát các bạn sẽ thấy những người giỏi thì họ viết cũng tốt. Người giỏi các ngành khoa học, công nghệ không có nghĩa là ăn không nên đọi, nói không nên lời. Nếu muốn và chịu rèn luyện thì ai cũng viết tốt được. Giỏi STEM hay giỏi toán, lý, hóa, sinh thì vẫn cần giỏi viết và trình bày thông tin. Thời đại này, muốn thuyết phục sếp hay các nhà đầu tư, nhà tài trợ đổ tiền ra cho mình làm cái gì cũng phải viết những bản đề xuất từ vài trang tới vài chục trang, thậm chí là vài trăm trang. Không phải cứ khua môi, múa mép, thuyết trình giỏi là được đâu.